 |
| Đại sứ Việt Nam tại Na Uy Lê Hồng Lam, nguyên Tham tán, Trưởng phòng kinh tế tại Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ (2007-2012). |
Washington D.C cuối Hè 2008. Không khí oi ả của thủ đô Hoa Kỳ dường như nóng thêm bởi nhiều sự kiện chưa từng có.
Cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ sau Đại suy thoái 1929-1933 đã đưa đến các vụ phá sản chưa từng có của nhiều ông lớn tài chính. Chính quyền Tổng thống Bush tung hai gói cứu trợ khổng lồ hàng trăm tỷ USD.
Giá dầu đạt kỷ lục 150 USD/thùng, giá lương thực tăng gấp 3 lần.
Cuộc tranh cử Tổng thống và Quốc hội đang ngày càng gay cấn. Đảng Dân chủ đứng trước cơ hội hiếm có làm chủ cả Nhà Trắng và 2 viện Quốc hội với đa số áp đảo trong 2 năm tới.
Dự báo cho thấy, chính sách đối ngoại, trong đó có thương mại, sẽ thay đổi nhiều. Đảng Dân chủ thường không ủng hộ tự do thương mại như Đảng Cộng hòa. Việc phê chuẩn 3 hiệp định thương mại tự do (FTA) mà chính quyền Tổng thống Bush ký với Hàn Quốc, Colombia và Panama - các đồng minh ưu tiên của Hoa Kỳ - bị kẹt cứng tại Quốc hội sau khi Đảng Dân chủ giành lại Hạ viện từ đầu năm 2007.
Cuộc gặp bất ngờ
Đã hơn 1 năm tôi làm Tham tán kinh tế ở Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ. Được đồng nghiệp hỗ trợ nhiều, công việc của tôi dần thuận lợi hơn. Quan hệ công tác với các cơ quan chính quyền như Cơ quan Đại diện thương mại Hoa Kỳ (USTR), các Bộ: Thương mại, Tài chính, Nông nghiệp và Lao động bước đầu mang lại kết quả tích cực.
Thủ tướng Chính phủ ta vừa thăm chính thức Hoa Kỳ rất thành công và tôi cũng tham gia hiệu quả trong việc thu xếp chương trình. Các cuộc làm việc của đoàn Thủ tướng ở USTR, Bộ Thương mại và Bộ Tài chính diễn ra tốt đẹp.
Hôm đó, vừa đến cơ quan, tôi nhận được cuộc gọi của anh Vụ trưởng Đông Nam Á USTR nói, bà Trợ lý USTR muốn gặp tôi ngay để trao đổi. Anh nói sơ sơ về một FTA nào đó ở Thái Bình Dương, tôi không hiểu lắm.
Tra vội Google, thông tin cũng sơ lược. Tuy nhiên, tôi cũng tò mò vì bà Trợ lý muốn gặp. Thông thường, anh Vụ trưởng là đối tác. Sau khi báo cáo Trưởng phòng, tôi bắt taxi đến USTR.
Trợ lý USTR là trợ lý Bộ trưởng, chức vụ cao nhất mà một công chức có thể vươn tới trong hệ thống Hoa Kỳ. Bà gặp tôi trong phòng làm việc riêng và tất nhiên có cả anh Vụ trưởng.
Với giọng nói nhanh và nhỏ đôi lúc khó nghe và gương mặt không biểu lộ nhiều, bà đi luôn vào nội dung chính: Hoa Kỳ muốn Việt Nam cân nhắc gia nhập Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).
Thấy tôi ngạc nhiên, bà giải thích: TPP, gọi tắt là Pacific 4, hay P4, được ký năm 2005 gồm 4 quốc gia Thái Bình Dương là Brunei, Singapore, New Zealand và Chile, đang muốn mở rộng. Australia đã quyết định gia nhập, muốn mời Hoa Kỳ cùng tham gia và USTR đang cân nhắc. Vòng đàm phán Doha của WTO mới nhất không có kết quả.
Dư luận Hoa Kỳ đang ngày càng thất vọng với WTO và chính quyền đang tìm hướng mới cho các dàn xếp tự do thương mại mà Hoa Kỳ có thể đạt được nhiều mục đích thực chất. Các thỏa thuận khu vực đang được cân nhắc. Tất nhiên, châu Âu là ưu tiên số một, nhưng triển vọng của một thỏa thuận thương mại xuyên Đại Tây Dương còn mờ mịt.
| Tin liên quan |
 Trở lại 'cuộc chơi thương mại' ở châu Á-Thái Bình Dương, Mỹ muốn tự lấp khoảng trống sau khi rời TPP |
TPP là đáng chú ý, coi như khởi đầu của một dàn xếp toàn Thái Bình Dương, phù hợp với chiến lược của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, Hoa Kỳ đã có FTA với Australia và Singapore, có gia nhập TPP thì cũng chỉ là thêm FTA với Brunei, Chile và New Zealand, không thể được coi là đột phá.
Chưa kể, New Zealand còn là đối thủ cạnh tranh với Hoa Kỳ về sản phẩm sữa. Khó có thể thuyết phục được Quốc hội đang dị ứng với các FTA bật đèn xanh, trừ phi có một quốc gia "đáng kể'' khác cũng tham gia, mà bà cho biết đó là Việt Nam.
Tôi dò hỏi: tại sao lại là Việt Nam, chứ không phải một số nước đồng minh của Hoa Kỳ ở khu vực có trình độ phát triển cao và phù hợp hơn với Hoa Kỳ về hệ thống chính trị?
Hình như đã đoán trước câu hỏi này, bà trả lời ngay. Việt Nam có hệ thống chính trị khác Hoa Kỳ, nhưng là nền kinh tế mới nổi, đang cải cách, năng động, thị trường có tiềm năng lớn.
Hiệp định Khung về Thương mại và Đầu tư (TIFA) mà Việt Nam và Hoa Kỳ ký năm 2006 có nêu mục tiêu hướng tới FTA song phương vào năm 2018, ít có khả năng đạt được vì Hoa Kỳ không còn mặn mà với các FTA song phương, ít nhất là trong một vài năm tới. Hoa Kỳ đã thăm dò các đồng minh khu vực, thấy họ chưa quyết tâm, vì nội bộ chưa thuận.
Qua tìm hiểu, nhiều nước thành viên và thành viên tương lai của TPP tỏ thái độ tích cực với việc Việt Nam tham gia. Trong nội bộ Hoa Kỳ, nhìn chung việc phát triển quan hệ Hoa Kỳ-Việt Nam có sự ủng hộ lưỡng đảng.
Tôi bày tỏ lo ngại: Đảng Dân chủ không ủng hộ FTA, triển vọng Đảng Dân chủ sẽ trở lại Nhà Trắng và áp đảo tại 2 viện Quốc hội rất lớn, TPP liệu có tương lai. Bà Trợ lý cho biết, chính quyền Bush đã đồng ý đề xuất của USTR. USTR cũng đã tham khảo bộ máy tranh cử Tổng thống của Đảng Dân chủ.
Họ không phản đối, nhưng đề nghị thiết lập cơ chế thường xuyên cập nhật và tham khảo Quốc hội về tiến độ và nội dung đàm phán để tránh vết xe của các FTA đã ký với Hàn Quốc, Colombia và Panama. Họ hình dung TPP là một hiệp định mới toàn diện, bao gồm tất cả các vấn đề có liên quan đến thương mại, lao động và sở hữu trí tuệ. Như vậy dễ được dư luận Hoa Kỳ ủng hộ hơn.
Tôi nêu vấn đề cuối cùng. Việt Nam có trình độ phát triển thấp nhất trong số các nước TPP, khó có thể đáp ứng được các yêu cầu cao về mở cửa thị trường và các cam kết trong các lĩnh vực có liên quan. Liệu Việt Nam có thể "được ưu ái" về cam kết, như trong WTO?
Các đồng nghiệp USTR cho rằng, TPP sẽ có lợi nhiều cho Việt Nam về dài hạn. TPP là mới, nên Việt Nam có thể bắt đầu tham gia đàm phán với tư cách thành viên liên kết, từ đó sẽ dần hình thành lập trường đàm phán và lộ trình thực hiện cam kết phù hợp với Việt Nam.
Sau một thời gian, sẽ trở thành thành viên chính thức, lúc đó Việt Nam sẽ được coi là thành viên sáng lập TPP với các nghĩa vụ và quyền lợi tương ứng. USTR mong Việt Nam sớm có quyết định trước khi Hoa Kỳ ra tuyên bố chính thức việc tham gia đàm phán TPP.
Tôi nói: "Chuyện này rất hệ trọng, đề nghị USTR trao đổi trực tiếp với Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ". Bạn đề nghị tôi báo cáo Đại sứ, nếu Đại sứ có yêu cầu trao đổi thêm họ luôn sẵn sàng.
Về lại Đại sứ quán, tôi báo cáo ngay và được Trưởng phòng yêu cầu dự thảo báo cáo về nước.
Vài ngày sau, qua trao đổi với các đồng nghiệp ở Việt Nam, tôi được biết Thủ tướng rất quan tâm và đã yêu cầu Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao sớm tìm hiểu thêm và có đề xuất để báo cáo Chính phủ và Bộ Chính trị.
Sau đó khoảng một tháng, Bộ Công Thương cử đoàn đầu tiên do một Thứ trưởng phụ trách đoàn đàm phán thương mại dẫn đầu sang làm việc với phía Hoa Kỳ về TPP.
 |
| Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tiếp Phó Tổng thống Mỹ Kamala Harris trong chuyến thăm Việt Nam trong từ ngày 24-26/8. (Ảnh: Nguyễn Hồng) |
Tình hình mới, hướng đi mới
TPP mở rộng (thêm Hoa Kỳ, Australia, Peru và Việt Nam) được chính thức đàm phán từ đầu năm 2010 sau một năm rà soát chính sách của chính quyền Tổng thống Obama.
Việt Nam đã tham gia với tư cách thành viên liên kết, đúng như đề xuất đầu tiên của USTR. Suốt quá trình đàm phán, TPP được chính quyền Tổng thống Obama hô hào như một FTA thế hệ mới của thế kỷ XXI.
Tuy nhiên, tôi cũng không ngờ rằng, khi gần xong thì chính quyền mới rút Hoa Kỳ ra khỏi TPP lúc đó đã được mở rộng hơn rất nhiều sau 6 năm đàm phán liên tục, quyết liệt, căng thẳng.
Những nỗ lực và cộng tác không mệt mỏi của các đoàn đàm phán chính phủ ở các thủ đô ở châu Mỹ, châu Đại Dương và châu Á dưới sự chỉ đạo chặt chẽ của cấp lãnh đạo chính trị cao nhất để có một CPTPP.
Cho đến nay, chưa thấy rõ khả năng Hoa Kỳ quay trở lại dù Hiệp định hiện vẫn đang mở rộng cửa. Các đồng nghiệp USTR - những nhà đàm phán chủ chốt của chính quyền Hoa Kỳ, nay đã nghỉ hưu hoặc chuyển công tác.
Chính trị Hoa Kỳ biến động rất nhanh, chứng tỏ họ rất năng động và luôn muốn cái mới.
Chính vì vậy, tôi cứ nghĩ, nếu họ có thể rút khỏi TPP "trong một nốt nhạc", thì biết đâu họ sẽ trở lại cũng nhanh, dù dưới những dạng dàn xếp khác, phù hợp hơn với lợi ích của họ. Không loại trừ FTA song phương Hoa Kỳ-Việt Nam, mục tiêu ban đầu của TIFA Việt Nam-Hoa Kỳ. Tình hình mới, yêu cầu mới, hướng đi mới.
Dư luận nói, Hoa Kỳ đang quay lại châu Á-Thái Bình Dương một cách thực chất sau khi giảm cam kết ở khu vực khác. Chắc là Hoa Kỳ không chỉ tăng cường sự hiện diện. Báo chí bắt đầu nhắc đến một hiệp định thương mại kỹ thuật số, hay một dàn xếp chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cho khu vực.
Hoa Kỳ là lý do rất quan trọng để Việt Nam tham gia TPP. Khi Hoa Kỳ rút, Việt Nam không bị sốc, vẫn cùng các nước khác tiếp tục hoàn thiện thành CPTPP và ký kết Hiệp định dịp Tuần lễ Cấp cao APEC 2017 tại Việt Nam.
TPP trước hết phù hợp với chủ trương và lợi ích lâu dài của Việt Nam, nên Việt Nam chủ động và kiên định tham gia. Việt Nam đã trưởng thành rất nhiều trong quá trình hội nhập nói chung và tham gia TPP nói riêng.
Đội ngũ đàm phán các hiệp định thương mại tự do của Chính phủ, với nòng cốt là các Bộ : Công Thương, Ngoại giao ngày càng thiện nghệ. Từ thụ động chấp nhận, đến chủ động điều chỉnh, tiến tới tham gia định hình luật chơi, đó là sự chuyển biến về chất.
Quan hệ song phương Việt Nam-Hoa Kỳ vẫn tiến triển nhanh chóng dù thiếu vắng FTA. Hai nước thiết lập quan hệ đối tác toàn diện năm 2015. Trao đổi thương mại có sự phát triển vượt bậc và Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam. Những diễn biến gần đây cho thấy, hai nước đã nhanh chóng thích nghi và tìm được sự hợp tác phù hợp nhất cho đôi bên.
* Tác giả hiện là Đại sứ Việt Nam tại Na Uy; từng giữ cương vị Vụ trưởng Vụ Quan hệ quốc tế, Văn phòng Chính phủ Việt Nam; Tham tán, Trưởng phòng kinh tế tại Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ (2007-2012). Bài viết phản ánh quan điểm riêng của tác giả.
Xem thêm các bài viết của Báo Thế giới & Việt Nam nhân dịp kỷ niệm 76 năm Ngày thành lập ngành Ngoại giao Việt Nam tại đây.
| Chủ động lấp lỗ hổng kiến thức về các FTA, tuân thủ luật chơi và gặt hái trái ngọt Tham gia lưu thông trên 'hệ thống cao tốc' FTA, doanh nghiệp Việt cần tuân thủ luật chơi, chủ động dấn thân để thu về ... |
| Giữa bầu trời u ám Covid-19, CPTPP mang đến 'phép màu' cho thương mại Việt Nam-Canada TGVN. TS. Vũ Tiến Lộc khẳng định, nếu không dịch Covid-19 thì Hiệp định CPTPP còn có thể mang lại hiệu quả tốt đẹp hơn ... |
